ตรวจโรคไต: ใครควรตรวจ ตรวจอะไรบ้าง และเตรียมตัวอย่างไร

คำตอบสั้น: การตรวจโรคไตหลักๆ คือ ตรวจเลือด ดูค่า Creatinine แล้วคำนวณเป็นค่า eGFR และ ตรวจปัสสาวะ ดูโปรตีน/อัลบูมินที่รั่วออกมา ผู้ที่เป็นเบาหวาน ความดันโลหิตสูง มีญาติเป็นโรคไต หรืออายุ 40 ปีขึ้นไป ควรตรวจอย่างน้อยปีละครั้ง ส่วนโรคไตระยะแรกมักไม่มีอาการ การตรวจจึงสำคัญกว่าการรอสังเกตอาการ

1. ทำไมต้องตรวจโรคไต

โรคไตในระยะแรกมักไม่แสดงอาการ เพราะไตมีความสามารถในการทำงานสำรองสูง แม้เนื้อไตจะเสียหายไปมากแล้วก็อาจยังไม่มีอาการผิดปกติที่สังเกตได้ กว่าจะรู้ตัวจากอาการบวมหรือเหนื่อยง่ายมักเป็นช่วงที่ไตทำงานลดลงไปมากแล้ว การตรวจเลือดและปัสสาวะจึงเป็นวิธีเดียวที่บอกสถานะของไตได้แม่นยำ ไม่ว่าจะมีอาการหรือไม่ก็ตาม

การตรวจพบตั้งแต่ระยะแรกช่วยให้ชะลอความเสื่อมได้มากกว่า และป้องกันไม่ให้ต้องเข้าสู่การฟอกไตเร็วเกินไป หากต้องการทราบว่าโรคไตเกิดจากอะไร อ่านเพิ่มเติมที่ สาเหตุของโรคไต

2. ใครควรตรวจโรคไต

โดยทั่วไปแนะนำให้ผู้ใหญ่เริ่มตรวจคัดกรองไตเมื่อายุ 40 ปีขึ้นไป แต่หากมีปัจจัยเสี่ยงต่อไปนี้ ควรตรวจเร็วกว่านั้นและตรวจถี่ขึ้น (อายุที่แนะนำอาจต่างกันตามแนวทางของแต่ละสถานพยาบาล ควรปรึกษาแพทย์)

เช็กด่วน: หากคุณตรงกับข้อใดข้อหนึ่งข้างต้น ควรนัดตรวจเลือดและปัสสาวะแม้ยังไม่มีอาการใดๆ เพราะโรคไตระยะแรกมักไม่แสดงอาการ

3. สัญญาณเตือนที่ควรไปตรวจโดยเร็ว

แม้โรคไตระยะแรกมักไม่มีอาการ แต่หากพบสัญญาณต่อไปนี้ ควรไปพบแพทย์เพื่อตรวจเลือดและปัสสาวะโดยไม่ต้องรอถึงกำหนดตรวจประจำปี

• ปัสสาวะเป็นฟองมากผิดปกติและฟองไม่ยุบง่าย หรือปัสสาวะเป็นเลือด
• ปัสสาวะกลางคืนบ่อยขึ้นชัดเจน หรือปริมาณปัสสาวะเปลี่ยนไปมาก
• บวมที่หน้า ข้อเท้า หรือเท้า โดยเฉพาะตอนเช้า
• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่ายผิดปกติ หน้าซีด
• ความดันโลหิตควบคุมยากขึ้นทั้งที่กินยาสม่ำเสมอ
• คันตามตัวโดยไม่มีผื่นหรือสาเหตุอื่น

อ่านรายละเอียดสัญญาณเตือนแบบครบถ้วนที่ 7 สัญญาณเตือนโรคไต

4. ตรวจโรคไตต้องตรวจอะไรบ้าง

การตรวจคัดกรองโรคไตมาตรฐานประกอบด้วย 2 ส่วนที่ต้องดูควบคู่กัน

4.1 ตรวจเลือด

• Creatinine: ของเสียจากการสลายกล้ามเนื้อ ปกติไตจะขับออกทางปัสสาวะ หากค่าสูงขึ้นแสดงว่าไตขับของเสียได้น้อยลง
• BUN (Blood Urea Nitrogen): ของเสียจากการสลายโปรตีน ค่าอาจสูงได้จากภาวะขาดน้ำหรือกินโปรตีนมาก ไม่ได้บ่งชี้ปัญหาไตเสมอไป จึงต้องดูร่วมกับค่าอื่น
• eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate): คำนวณจากค่า Creatinine ร่วมกับอายุและเพศ เป็นค่าที่ใช้บอกระยะของโรคไตเรื้อรัง

4.2 ตรวจปัสสาวะ

• โปรตีน/อัลบูมินในปัสสาวะ (Proteinuria/Albuminuria): สัญญาณความเสียหายของหน่วยกรองไตที่อาจพบได้ก่อนค่า eGFR จะลดลง
• เม็ดเลือดแดง/เม็ดเลือดขาวในปัสสาวะ: อาจบ่งชี้การติดเชื้อ การอักเสบ หรือนิ่ว

ทั้งค่าจากเลือดและปัสสาวะต้องดูร่วมกัน เพราะ eGFR ปกติแต่มีโปรตีนรั่วในปัสสาวะก็ถือว่าผิดปกติได้เช่นกัน หากต้องการทำความเข้าใจการอ่านค่าตัวเลขและช่วงปกติโดยละเอียด อ่านต่อที่ ค่าไตปกติเท่าไหร่ อ่านค่า BUN, Creatinine, eGFR และประมาณค่า eGFR เบื้องต้นได้ที่ โปรแกรมคำนวณ eGFR ทั้งนี้ผลจากเครื่องคำนวณออนไลน์ไม่แทนการตรวจเลือดจริงหรือการวินิจฉัยของแพทย์

5. ผลตรวจบอกระยะของโรคไตอย่างไร

แพทย์ใช้ค่า eGFR ร่วมกับค่าโปรตีนในปัสสาวะแบ่งความรุนแรงของโรคไตเรื้อรังออกเป็น 5 ระยะโดยประมาณ

ตัวเลขนี้เป็นเกณฑ์คร่าวๆ การจัดระยะจริงต้องอาศัยผลตรวจซ้ำและดุลยพินิจของแพทย์ ผู้ที่ค่าอยู่ในระยะ 4-5 ควรศึกษาทางเลือกการรักษาเพิ่มเติมที่ ฟอกไตมีกี่แบบ

6. ควรตรวจไตบ่อยแค่ไหน

• บุคคลทั่วไปไม่มีปัจจัยเสี่ยง: ตรวจตามที่แพทย์ประเมิน มักเริ่มพิจารณาเมื่ออายุ 40 ปีขึ้นไป
• ผู้ป่วยเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือมีปัจจัยเสี่ยงอื่น: ตรวจอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง
• ผู้ที่ตรวจพบค่าไตผิดปกติแล้ว หรืออยู่ระหว่างติดตามอาการ: ตรวจถี่ขึ้นตามที่แพทย์นัด เช่น ทุก 3-6 เดือน

ความถี่ที่แน่นอนขึ้นกับความเสี่ยงและผลตรวจของแต่ละคน ควรให้แพทย์เป็นผู้กำหนดตารางตรวจติดตาม

7. เตรียมตัวก่อนตรวจอย่างไร

การเตรียมตัวที่เหมาะสมช่วยให้ผลตรวจแม่นยำขึ้น แต่ข้อกำหนดอาจต่างกันตามชนิดการตรวจที่แพทย์สั่ง ควรสอบถามสถานพยาบาลก่อนไปตรวจทุกครั้ง แนวทางทั่วไปมีดังนี้

• งดอาหาร: การตรวจ Creatinine/eGFR อย่างเดียวส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องงดอาหาร แต่หากตรวจน้ำตาลหรือไขมันในเลือดร่วมด้วย มักต้องงดอาหาร 8-12 ชั่วโมง
• ดื่มน้ำให้เพียงพอตามปกติ ก่อนวันตรวจ ไม่ควรขาดน้ำหรือดื่มน้ำมากผิดปกติ
• งดออกกำลังกายหนัก ก่อนตรวจอย่างน้อย 1 วัน เพราะกล้ามเนื้อที่ทำงานหนักจะเพิ่มค่า Creatinine ชั่วคราว
• หลีกเลี่ยงเนื้อสัตว์ปริมาณมากในมื้อก่อนตรวจ หากแพทย์แจ้งให้งด เพราะอาจทำให้ค่า BUN สูงกว่าปกติ
• เตรียมรายการยา อาหารเสริม และวิตามินที่ใช้ประจำ ไปแจ้งแพทย์ เพราะบางชนิดส่งผลต่อผลตรวจหรือต่อไตโดยตรง
• เก็บปัสสาวะช่วงเช้าแรกหลังตื่นนอน ตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ จะได้ผลที่แม่นยำกว่า
• พักผ่อนให้เพียงพอ ในคืนก่อนตรวจ

อาหารสำหรับผู้ดูแลสุขภาพไต: สิ่งที่ควรทานและควรเลี่ยง

การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินคือการรักษาที่ดีที่สุดเพื่อยืดอายุการทำงานของไตให้ยาวนานขึ้น ทั้งนี้ หากท่านได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคไตแล้ว ควรมีการควบคุมปริมาณอาหารให้เหมาะสมตามระยะของโรค เพื่อลดภาระการทำงานของไตและป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรง

ตาราง: เลือกทานอย่างไรให้ไตแข็งแรง

สิ่งที่ควรทาน (เน้น)	สิ่งที่ควรเลี่ยง (ลด/งด)
ผักใบเขียวและผลไม้สด (กรณีไตปกติ)	อาหารแปรรูปและอาหารกึ่งสำเร็จรูป
โปรตีนคุณภาพดี (ปลา, ไข่ขาว)	อาหารรสเค็มจัด (โซเดียมสูง)
น้ำเปล่าสะอาดในปริมาณที่เหมาะสม	ขนมกรุบกรอบและเบเกอรี่
ธัญพืชไม่ขัดสี	เครื่องปรุงรสที่มีโซเดียมแฝงสูง

Checklist ดูแลไตในชีวิตประจำวัน

• ชิมก่อนปรุงเสมอ ไม่เติมน้ำปลาหรือซีอิ๊วเพิ่ม
• เลี่ยงอาหารหมักดองและเนื้อสัตว์แปรรูป (ไส้กรอก, กุนเชียง)
• ควบคุมปริมาณเนื้อสัตว์ในแต่ละมื้อ ไม่ทานโปรตีนมากเกินไป
• อ่านฉลากโภชนาการเพื่อดูปริมาณโซเดียมก่อนซื้อ

คำแนะนำ: หากท่านมีภาวะไตผิดปกติ การจัดเตรียมเมนูอาหารต้องมีความละเอียดอ่อนมากขึ้น ท่านสามารถอ่านข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับ อาหารสำหรับผู้ป่วยฟอกไต: กินอย่างไรให้ปลอดภัยและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เพื่อปรับใช้ให้สอดคล้องกับสภาวะร่างกาย และหากเป็นผู้สูงอายุที่มีปัญหาโรคไต สามารถศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ UMI GelPlus สำหรับผู้สูงอายุโรคไต: ข้อมูลสำคัญ วิธีใช้ และคำเตือนที่ต้องรู้ เพื่อเป็นแนวทางในการเสริมสร้างสุขภาพไตให้แข็งแรงยิ่งขึ้น

8. หลังทราบผลตรวจควรทำอะไรต่อ

ผลตรวจเป็นเพียงข้อมูลเบื้องต้น การแปลผลและวางแผนดูแลต้องอาศัยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญประกอบกับประวัติสุขภาพของแต่ละคน คำถามที่ควรเตรียมไปถามแพทย์ ได้แก่

1. ผลตรวจของฉันอยู่ในเกณฑ์ปกติหรือไม่ และเทียบกับผลครั้งก่อนเปลี่ยนแปลงอย่างไร
2. อาการที่ฉันเป็นอยู่เกี่ยวข้องกับค่าไตหรือไม่
3. ยาหรืออาหารเสริมที่ฉันใช้อยู่มีผลต่อไตหรือไม่
4. ควรปรับอาหารหรือพฤติกรรมอย่างไร
5. ควรกลับมาตรวจซ้ำเมื่อไหร่

หากพบว่าเสี่ยงหรือเริ่มมีค่าผิดปกติ อ่านแนวทางดูแลต่อที่ วิธีชะลอไตเสื่อม และหากมีโรคร่วมอย่างเบาหวานหรือความดันสูง อ่านเพิ่มเติมที่ เบาหวานลงไต และ ความดันโลหิตสูงกับโรคไต

9. คำถามที่พบบ่อย

ตรวจโรคไตเจ็บไหม ใช้เวลานานแค่ไหน? เป็นการเจาะเลือดและเก็บปัสสาวะตามมาตรฐานทั่วไป ใช้เวลาไม่กี่นาที ผลเลือดมักทราบภายในวันเดียวหรือไม่กี่วันขึ้นกับสถานพยาบาล

ตรวจ Creatinine หรือ eGFR อย่างเดียวพอไหม ไม่ต้องตรวจปัสสาวะได้หรือไม่? ควรตรวจทั้งสองอย่างร่วมกัน เพราะโปรตีนรั่วในปัสสาวะอาจพบได้ก่อนค่า eGFR จะลดลง การตรวจเพียงอย่างเดียวอาจพลาดความผิดปกติระยะแรก

ไม่มีอาการเลย จำเป็นต้องตรวจไหม? จำเป็น หากมีปัจจัยเสี่ยงตามหัวข้อที่ 2 เพราะโรคไตระยะแรกมักไม่มีอาการ การรอให้มีอาการอาจหมายถึงไตเสียหายไปมากแล้ว

ผลตรวจผิดปกติครั้งเดียว แปลว่าเป็นโรคไตแน่นอนหรือไม่? ไม่แน่นอน ค่าอาจคลาดเคลื่อนจากภาวะขาดน้ำ การออกกำลังกาย หรือปัจจัยชั่วคราวอื่น แพทย์มักนัดตรวจซ้ำเพื่อยืนยันก่อนวินิจฉัย

เด็กหรือคนอายุน้อยต้องตรวจไตด้วยหรือไม่? โดยทั่วไปกลุ่มนี้ไม่จำเป็นต้องตรวจคัดกรองตามอายุเหมือนผู้ใหญ่ แต่ควรตรวจหากมีโรคประจำตัวที่เกี่ยวข้อง มีอาการผิดปกติ หรือแพทย์แนะนำเป็นรายกรณี

สรุป

การตรวจโรคไตทำได้ง่ายด้วยการตรวจเลือดดูค่า Creatinine/eGFR และตรวจปัสสาวะดูโปรตีนที่รั่วออกมา ผู้ที่เป็นเบาหวาน ความดันสูง มีญาติเป็นโรคไต หรืออายุมากขึ้นควรตรวจเป็นประจำแม้ไม่มีอาการ เพราะโรคไตระยะแรกมักไม่แสดงอาการให้เห็น การเตรียมตัวที่ถูกต้องก่อนตรวจช่วยให้ผลแม่นยำขึ้น และควรนำผลไปปรึกษาแพทย์เพื่อวางแผนดูแลที่เหมาะกับแต่ละคน ไม่ควรวินิจฉัยหรือปรับยาด้วยตนเองจากผลตรวจเพียงอย่างเดียว

ข้อจำกัดความรับผิดชอบ: บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อความรู้ ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือแทนคำแนะนำของแพทย์